Urtero, irailak 11 iristean,Txilerekin pentsatzen dugunean eta Augusto Pinochetek 1973an eman zuen estatu kolpea gogoratzen dugunean, bihotza asaldatzen zaigu. Segituan bonbak La Moneda jauregira erortzen erakusten dizkiguten irudiak etortzen zaizkigu burura, bertan Salvador Allende lehendakariak estatu kolpe faxistari aurre egiten ziolarik herriari honakoa adierazten zion bitartean: “Hauek nire azkeneko hitzak dira, eta ziur nago nire sakrifizio hau ez dela alferrik izango, behintzat irakaspen moral bat izango da, azpijokoa, koldarkeria eta traizioa zigortuko dituena”.
Amerika Latina odolez bete zuen Condor operazioaren baitan, Washingtoneko bulego ilunetan diseinaturiko estatu kolpeak biolentzia eta errepresioaren bitartez gailendu zen, eta Salvador Allenderen Unidad Popularrak 1970eko irailaren 4ean, justuki orain 50 urte, bere sozialismorako trantsizioarekin hauteskundeak irabazi zituenean, Txileko herrian pizturiko ametsak suntsitu zituen. Diktadurak eraildako 3.000 pertsonek eta diktaduraren biktima izandako 40.000 pertsonek argi eta garbi erakusten dute zein dimentsiotakoa izan zen Txileko estatu terrorismoa.
Orain denbora gutxi arte, Sebastian Piñeraren gobernu eskuindarrak Txile kontinenteko herrialde “garatuena” zelaren ideia saltzen zuen; “askatasun eta garapen oasia” Amerika Latinan, hain zuzen ere. Baina errealitatea oso bestelakoa izanik, Txileko herriaren haserrea 2019ko urrian lehertu zen, eta herria modu masiboan kalera irten zen mundu osoari bere haserrea adierazi eta aldaketa politiko eta sozial erradikal baten beharra oihukatzera. Hain izan zen bortitza Piñeraren gobernuaren biolentzia eta errepresioa mundu osoak bere begiak Txilen jarri zituela. 3.700 pertsona baino gehiago zaurituta poliziaren erasoen ondorioz, 445 pertsona begietako zauriekin eta haietariko asko begi bat galduta,122 zauritu bala, perdigoi edo balinen ondorioz eta 271 negar egiteko gasen ondorioz zaurituak, eta karabineroen kontrako 1.312 salaketa jarrita; 195 biolentzia sexualarengatik eta 925 tortura salaketak direlarik.
2019ko urritik hona ezer ez da berdina Txilen, eta, nahiz eta herria gobernatzen duen eskuin neo-liberalari min eman, honezkero ezer ez da berdina izango; duintasunaren plazaren inguruan biltzen den Txileko herriak ez du Txile iraganera itzultzea onartuko. Nahiz eta gobernuak kalean herria oldartzen jarraitu, nahiz eta patronala pandemiaren aitzakian lan eskubideak murrizten saiatu, eta nahiz eta gobernua Maputxe herria erasotzen jarraituTxilen elite zurien eta aberatsen irudira eginiko herri baten ideia inposatzeko, Txileko herriak herrien eta herri sektoreen mesedetarako izango den Txile plurinazional baten oinarriak honezkero jarri ditu.
Unidad Popularra sortu zenetik 50 urte betetzen direnean, Salvador Allenderen ametsek Txileko herriaren iruditegi kolektiboan bizirik jarraitzen dute, herriak argi duelako “historia gurea dela eta herriek egiten dutela”.